مسئله گذاشته مىشود . ضمنا بدون شك اهميت فوق‌العاده به « استاتستيك » گمركى ايران كه امروز انتشار مىيابد داده خواهد شد . از روى آن تجارت بنادر فارس در پنج ماه اول سال صدى هشتاد و شش ترقى كرده است . اين بنادر مال التجارهء خط اصفهان است از طريق بختيارى كه هيچوقت مسدود نشده است . از طرف ديگر ترقى تجارت بوشهر صدى بيست و دو و بندرعباس صدى پانزده بوده است . ولى بايد به خاطر سپرد كه اين جزئى ترقى در بندر بوشهر و بندرعباس نسبى است و بعد از يك نكث فوق‌العاده در تجارت بوده است . راه بوشهر صدق مطلب اين است كه حالا مال التجاره از بوشهر در پيچ‌وخم كوهستانى كه باز به واسطهء قطاع الطريقان در خطر است به طرف اصفهان حمل مىشود . راه مستقيم بوشهر و شيراز و اصفهان به قسمى مخوف است كه هيچ تاجرى جرأت حمل مال التجاره ندارد . همين طريق است و فقط همين طريق كه انگليس از ايران درخواست كرده كه بدون فوت وقت افتتاح كرده امنيت برقرار نمايد . در صورتى كه اميدواريم ديگر حالا دولت ايران بتواند از عهدهء تكاليف خود برآيد . ولى بايد اذعان كنيم كه جواب رسمى ايران به يادداشت انگليس حس مسئوليتى ظاهر نمىنمايد . در اين جواب تصديق حالت هرج‌ومرج جنوب تصديق نمىشود . در عوض دولت ايران از بهبودى احوال ايران صحبت مىدارد . بست‌نشينى اگر بهبودى در شمال است از كوشش حكومت طهران نبوده است ولى همه‌كس مىداند كه بهبودى در حالت جنوب ظاهر نيست و اين‌كه ازدياد اشكالات دولت را از بست‌نشينى مفسدين در سفارت‌خانه‌ها مىشمارد مخصوصا قدرنشناسى است . نمايندهء هرگونه افكار سياسى در ايران از شاه مخلوع تا به پائين يك وقتى در تحت بيرقهاى خارجه تحصن اختيار كرده‌اند و هيچ‌يك از دسته‌هاى سياسى بيشتر از اين دسته مليونى كه حالا ( مقصود مشروطه‌طلبان است ) زمام اختيارات را در كف دارد وضوحا هم نمىتوانند از عهده برآيند . اين عمل مقدس بست را بيشتر مرتكب نشده‌اند . به‌طور وضوح سفارت انگليس چند وقت قبل ضديت سختى به مسئله بست نمود و قدغن كرد كه مقصرين واقعى را در تحت بيرق انگليس پناه ندهند .